تبلیغات
وبلاگ فوق تخصصی شطرنج - شطرنج مدرن، شیمی مدرن!

alt  alt 

 

 شطرنج مدرن، شیمی مدرن!


شطرنج و علم(نجوم، ریاضی، شیمی و...) حوزه های مرتبط با یکدیگر هستند. دانش بشری در زمینه های گوناگون به كوشش اندیشمندان سراسر تاریخ، به طور پیوسته و گام به گام پیش می رود؛ اما در جریان پیشرفت، گاهی با جهش هایی ناگهانی روبرو می شود كه نتیجة تلاش و خلاقیت معدودی از نوابغ به یاد ماندنی تاریخ است.

وقتی بازی استادان قدیم(ماقبل اشتاینیتز) را مرور می کنیم، آنها را ضعیف تر از امروزی ها نمی یابیم؛ با این حال می بینیم میخائیل شرشفسكی مربی نامدار روسیه، به شطرنج پیش از اشتاینیتز توجه چندانی نشان نمی دهد و در تدریس خود از شاگردانش می خواهد برنامة مطالعه بازیهای كلاسیك را از اشتاینیتز به بعد پیگیری كنند.(۱) علت این توجه خاص چیست؟ به چه علت شطرنج به قبل و بعد از اشتاینیتز تقسیم شده است؟
رشته شیمی هم بسان رشته شطرنج دارای چنین نقطه عطفی است و نکته جالب اینکه نحوه تلاش برای مدرن کردن شیمی و شطرنج شباهت زیادی با یکدیگر دارد! نکته مهم دیگر، همزمانی تاریخی در مدرن شدن یا نظام مند شدن شیمی و شطرنج است!

نخستین تلاش ها برای نظام مند کردن شطرنج و شیمی در سده هجدهم(دوره روشنگری)

 

                                                      آنتوان لوران لاوازیه  فرانسوا آندره فیلیدور

سمت راست: آنتوان لوران لاوازیه (۱۷۴۳-۱۷۹۴)

سمت چپ: فرانسوا آندره فیلیدور (۱۷۹۵-۱۷۲۶)

در نیمه دوم سده هجدهم میلادی پاریس مهد علم و شطرنج اروپا به شمار می رفت. لاوازیه فرانسوی در شیمی و فیلیدور فرانسوی در شطرنج نخستین كسانی بودند كه در راه نظام مند کردن این دو رشته کوشش کردند. لاوازیه عناصر را بر اساس خواص شیمیایی به دو دسته كلی فلز و نافلز طبقه بندی كرد و فیلیدور نخستین سنگ بنای بازی وضعیتی(پوزیسیونی) را پی گذاشت؛ با این همه باید حدود یك صد سال دیگر سپری می شد تا نوابغ دیگری پا به عرصه دنیا بگذارند تا ایده های لاوازیه و فیلیدور را جامعیت بخشند.

 

                                   ویلهلم اشتاینیتز   دمیتری ایوانوویچ مندلیف    

سمت راست: ویلهلم اشتاینیتز (۱۸۳۶-۱۹۰۰) شطرنجباز اتریشی آمریکایی و نخستین قهرمان رسمی شطرنج جهان از سال ۱۸۸۶ تا سال ۱۸۹۴.

سمت چپ: دمیتری ایوانوویچ مندلیف (۱۸۳۴-۱۹۰۷) ، دانشمند روسی.

 

ظهور بنیانگذاران شطرنج مدرن و شیمی مدرن


از اوایل دهه ۱۸۷۰ یک دانشمند شیمی اهل روسیه به نام مندلیف، بررسی های دقیقی در مورد ارتباط جرم اتمی عنصرها و خواص آنها به عمل آورد كه سرانجام منجر به كشف پدیده ای شد كه امروزه «قانون تناوبی» نامیده می شود.(۲)
آنچه مندلیف ارائه كرد جدولی بود با اشكالات اندك، كه فراگیر و ماندگار شد. با توجه به این كه طبقه بندی در هر زمینه ای، مطالعه را آسان می كند، پیشرفت دانش شیمی هم از زمان انتشار جدول طبقه بندی تناوبی عنصرها شتاب چشمگیری یافت.

از اوایل دهه ۱۸۷۰، اتفاق مشابهی برای شطرنج رخ داد! تا پیش از ظهور اشتاینیتز، شطرنجبازان ناچار بودند همچون شیمیدانهای پیش از ظهور مندلیف، از ابتكار و تجربه های عملی خویش بهره گیرند. اشتاینیتز روی تئوری های خود كار كرد و قوانینش را طبقه بندی كرد. وی نشان داد آنچه بر صفحه شطرنج حین بازی روی می دهد، در نتیجة قواعد بنیادین مشخصی به نام «اصول وضعیتی»(پوزیسیونی)است.

نظر گری کاسپاروف در مورد اشتاینیتز جالب توجه است: «اشتاینیتز به نحوی تاثیرگذار، شطرنج را از اوایل دهه ۱۸۷۰ به تسلط خود در آورد. او پیرو پُرشوری برای روش علمی بود که به عقیده او، می توانست برای حل هر مسئله ای روی صفحه شطرنج کلیدی مهیا کند. او اولین کسی بود که یک وضعیت را به عناصر تشکیل دهنده اش تجزیه کرد تا مهمترین عوامل آن را از آن استخراج و اصول عمومی استراتژی را تبیین کند. این کشف بزرگی بود، نقطه عطفی در تاریخ شطرنج!»(۳)

بهره گیری از برتری های جزیی (كه در حقیقت به طرح های فراموش شدة فیلیدور باز می گشت)، توجه به منطق وضعیت، انتظار، تدارك و آنگاه حمله به وضعیت شكننده حریف، استفاده و از دست ندادن فرصت مناسب و مفاهیمی مانند اسكلت های پیاده ای نیرومند، وضعیت های بسته، فیل های خوب و بد، خانه های ضعیف و قوی، و به شمار آوردن شاه به عنوان مهره ای تهاجمی، از كارهای تئوریك اشتاینیتز محسوب می شود.(۴) اشتاینیتز تئوری‌ هایش را در کتابی بنام "آموزگار شطرنج مدرن" مطرح نمود. وی بنیانگذار شطرنج علمی و پوزیسیونی شناخته می‌ شود و تلاش زیادی در جهت پیشبرد تئوری های شطرنج نمود.

                                  تمبر یادبود اشتاینیتز   تمبر یادبود مندلیف

تصویر سمت راست: تمبر یادبود مندلیف در کشور شوروی سابق.
تصویر سمت چپ: تمبر یادبود اشتاینیتز با وضعیتی از بازی وی با اندرسن در مسابقات وین ۱۸۷۳.

پس از تجزیه، نوبت تركیب است!


طبقه بندی مندلیف به قدری كارا و نظام مند بود كه شیمیدانها را قادر ساخت حتی خواص تركیبات نظیرچگالی اكسیدها، فرمول اكسید ها، كلریدها و ... را به درستی پیش بینی كنند.
برای ارزیابی یك وضعیت در شطرنج، همچون شیمی باید دو مرحلة اساسی مورد توجه قرار گیرد:
۱. تجزیه و تحلیل عناصر یك وضعیت
۲. به هم آمیختن و تركیب این عوامل(۵)
با جمع بندی و تركیب نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل، شطرنجباز وضعیت را كلاً ارزیابی كرده و تصمیم نهایی خود را می گیرد، با این شیوه حتی می توان وضعیت های بعدی را پیش بینی كرد. اشتاینیتز به این نتیجه رسید كه تركیب های درخشان در هر وضعیتی قابل بازی نیستند و رسیدن به چنین تركیب هایی نه تنها به نبوغ شطرنجباز، بلكه به شرایط و عوامل موجود در وضعیت نیز وابسته است. در موقعیت هایی ممكن است بهترین بازیكنان هم قادر به یافتن تركیب كارساز و موثر نباشند.(۶)
میخائیل شرشفسكی در این باره چنین اظهار می دارد: «اشتاینیتز قوانین بازی وضعیتی را فرمول وار ارائه داد، ولی بر این مسئله تأكید می كنم که دستاورد بزرگ اشتاینیتز این بود كه نشان داد شطرنج باید بر اساس «طرح» بازی شود و آن «طرح» به «ارزیابی» شطرنجباز از وضعیت بستگی دارد.»(۷)

آموزه های اصلاح شده


در حال حاضر با پژوهش هایی كه توسط استادان شطرنج صورت پذیرفته در هر یك از مفاهیم یا برداشت های وضعیتی اشتاینیتز دگرگونی هایی پدید آمده است و آموزه هایش كاملتر و اصلاح شده است. برای مثال اشتاینیتز برتری دو فیل را به عنوان عامل تضمین كننده برتری در نظر می گرفت، در صورتی كه این برتری نیاز به عوامل مناسب دیگری هم دارد از جمله، وضع بهتر شاه، فضای بیشتر، وجود ضعف هایی در پوزیسیون حریف. نكته دیگری كه نباید از نظر دور داشت این است كه در بسیاری از حالات، دو اسب نیز از انرژی و قدرت فوق العاده ای برخوردار می گردند كه می توانند موجبات شكست فیل ها را فراهم آورند. (۸)

 جدول تناوبیِ  که توسط مندلیف برای دسته بندی عنصرها پیشنهاد شد

جدول تناوبیِ که توسط مندلیف برای دسته بندی عنصرها پیشنهاد شد.

 

جدول تناوبی جدید بسیار کامل تر از جدول اولیه مندلیف است

در دانش شیمی هم جدول مندلیف به شکل اولیه باقی نماند و به مرور زمان آموزه های او نیز كامل تر شد، به طوری که جدول تناوبی جدید بسیار کامل تر از جدول اولیه مندلیف است. در زمان مندلیف فقط ۶۳ عنصر از نظر شیمیدانها شناخته شده بود. بدون قانون تناوبی نه پیش‌بینی خواص عناصر شیمیایی ناشناخته میسر بود و نه پی بردن به فقدان یا غیبت برخی از عناصر. (۹) قانون تناوبی راه جدیدی در این زمینه گشود.

نخستین رویارویی تاریخ قهرمانی شطرنج جهان

زوکرتورت - اشتاینیتز، نخستین رویارویی تاریخ قهرمانی شطرنج جهان- ۱۸۸۶.
در اولین مسابقه رسمی قهرمانی جهان، اشتاینیتز سرانجام زوکرتورت را با نتیجه ۱۲.۵-۷.۵ مغلوب کرد و رسماً قهرمان جهان شناخته شد. برای زنده کردن یاد اولین قهرمان جهان از سوی فیده، سال ۲۰۰۹، سال ویلهلم اشتاینیتز نامیده شد.


برچسب ها: شطرنج مدرن، شیمی مدرن!،

تاریخ : شنبه 24 فروردین 1392 | 03:40 ق.ظ | نویسنده : محمدرضا | نظرات